 |
|
Oneindige communicatie: De dark-side van het poldermodel Felix Janssens, 18-03-2007 Gepubliceerd in: Étapes: 142 Maart 2007, Pyramid éditions, Paris Het gras is altijd groener aan de andere kant. Telkens weer hoor ik Franse ontwerpers de Nederlandse ontwerppraktijk idealiseren. Ja, het is waar dat Nederland een rijke traditie in het ontwerpen heeft. Maar de canon rust zo zwaar op ons dat het nieuwe ontwikkelingen meer in de weg zit dan dat het een zinvol kader verschaft. De huidige situatie van ontwerpen in Nederland is niet overeenkomstig het cliché-beeld dat er bij jullie van bestaat. Dutch Design blijkt in elk geval een ijzersterk exportprodukt. Maar de plekken die van oudsher symbool staan voor de rijke ontwerptraditie herkennen dat zelf nog maar nauwelijks of komen niet veel verder dan nationalistische clichés. Toch zegt Pierre Bernard: "Ja, wij hebben een paar mooie bloemen, maar jullie een hele tuin." Dit essay gaat over wij en jullie, of wij jullie aan het worden zijn, en wie wij zijn. Uw jalourse blik begint ook wel misvormt te raken. Ons nationaal orakel Johan Cruijff beweert zowat wekelijks in voetbalanalyses dat "elk voordeel een nadeel hebt". Hij doelt daarmee op de wet van de remmende voorsprong, die zeker opgaat voor Dutch Design. Nederland is veranderd en heeft in de politieke moord op Pim Fortuyn z'n maatschappelijke onschuld verloren. Aan de nieuwe maatschappelijke constellatie heeft de ontwerppraktijk zich nog maar amper aangepast. De voorsprong leeft voort als een geschiedenisboek, maar wat zijn beloftevolle voorbeelden van herinvestering? En moeten we die dan zien als voorbeelden van een Nederlandse praktijk? Wanneer er in Frankrijk een georganiseerde en in de cultuurpolitiek verankerde ontwerppraktijk ontbreekt, wat kunnen wij daarin van jullie leren? Wat is jullie nadeel, dat voor ons een voordeel kan zijn? Grafisch ontwerpen is nauw verbonden met de vormgeving van het collectieve en het publieke domein. Het is daarom interessant om te beginnen met een voorbeeld van het referendum dat in beide landen gehouden is over de voorgestelde europese grondwet. Het publiciteitsoffensief over de voordelen van 1Europa was ongekend, op zichzelf al een teken. Alleen extreem links en -rechts ontrokken zich aan de brede politieke consensus. Politici trokken als flyeraars door elk winkelcentrum met een ‘voordeeltje’ in de aanbieding, in de verwachting winkelend Nederland daarmee te overtuigen. Jacques Chirac liet zich omringen met jongeren (zorgvuldig getypecast?) in een TV-studio en ging het debat aan. etc etc. Het mocht echter niet baten. De afloop is bekend.... De publiciteit van de regeringen toont de verschillende verhouding tussen overheid en burger in Nederland en Frankrijk. De brochure die aan elke stemgerechtigde in Frankrijk werd bezorgd zag er uit zoals je een grondwet voorstelt: universeel, onberispelijk, autoritair. De bedoeling ervan is onmiddelijk duidelijk. Een grondwet is geen onderhoudende lectuur maar een serieus document waarin de samenleving haar waardes heeft verankerd. In een begeleidend katern legt de president de burger de vraag voor en geeft op vooronderstelde FAQ antwoord met citaten uit de grondwet. De verhouding individu-staat is kristalhelder. De Nederlandse uitgave is als een ‘leuke krant’ uitgegeven. De voorpagina is identiek herhaald op de achterpagina... want stel je voor dat er een verkeerd gevouwen exemplaar onopgemerkt blijft! De Nederlandse regering probeert als een aantrekkelijke, klantvriendelijke partij over te komen waarbij zij bij voorbaat het gelijk van het redelijke ja claimt. De inhoud - gemaskeerd door betuttelende fotografie - is weggezet zoals de ‘kleine lettertjes’ van een verzekeringspolis: de overheid als aanbieder van een veilige, stabiele en democratische samenleving? De burger kan niet anders dan als pragmatische consument kiezen voor dit redelijke aanbod. Maar de overheid is geen zorgverzekeraar!! Haar plicht is toch om kleine lettertjes groot te maken?! In de poging het publieksbereik zo groot mogelijk te maken is de politieke keuze van de inhoud geneutraliseerd. Stemmen ís ja-stemmen, meedoen is belangrijker dan de keuze. Een opvallend verschil tussen de NL en F versie is dat de adressant van de franse brochure een fysiek persoon is in de persoon van Jacques Chirac en dat in de Nederlandse versie de auteur bij de tekst ontbreekt: een gestyleerd logo neutraliseert het feit dat het om een politieke keuze gaat en om het feit dat het voorstel door "iemand" wordt voorgelegd. Oneindige Communicatie Wij leven in een consensusland, waar het beheer van polders model staat voor hoe wij de maatschappij organiseren. Door overleg, onderhandelen, geven en nemen komen we tot beslissingen zonder dat de verschillen hoog oplopen. In zg. oneindige communicatie lossen verschillen op en kunnen tegenstrijdige belangen verenigd worden. Uiteindelijk leidt dat - zo is de gedachte - tot een transparante samenleving. Dáarom heeft visuele communicatie - waar de oneindige communicatie gestalte krijgt - zo'n belangrijke rol in Nederland. Zeker na de secularisatie, waar de maatschappelijke zuilen van het katholicisme, calvinisme, en socialisme ophielden te bestaan en die rol werd overgenomen door de overheid. We hoeven elkaar niet te overtuigen van een idee, maar verwachten dat in uitwisseling (en consumptie) ‘verschillen’ onderdeel worden van het taalspel. De merkwaardige paradox is dat de pacificatie van verschillen wordt bewerkstelligd door een verhullende overdaad aan design (het taalspel). In NL zijn we gefixeerd op formele kwaliteiten. Vorm en struktuur zijn het perfekte vehikel voor uitwisseling. Zeker ook wanneer we in de globale samenleving niet meer dezelfde geschiedenis delen of taal spreken. De boodschap is dat het overbrengen van de boodschap in zichzelf een waarde is. Er is geen ander doel dan communicatie. De participatorische communicatie is onderdeel van professionele trajecten waar over gespecialiseerde bureaus de regie voeren. communicatie-loop Debateren is big-bussiness. De namen van de Nederlandse bureaus die ingeschakeld worden om die debatten, push- en pullstrategieën of interactieve beleidstrajecten te organiseren, Debatrix, Anker Solutions of Motivaction zijn veelzeggend: Anker levert solutions voor achteraf gedefiniëerde problemen, Motivaction kan de motieven voor invidueel gedrag voorspellen en bij Debatrix zijn we voor goed gevangen in The communicatie Matrix. Deze nieuwe raadgevers van de koning zijn leveranciers van een vreemd soort zelf-legitimatie. In polls en interactieve beleidsontwikkeling worden voorstellingen een feit voordat ze bestaan. De ondervraagden zijn zowel testpanel als doelgroep. Hier raakt de logica van ons calvinisme weer verweven met de global economy. Het geldt immers niet exclusief voor de werkwijze binnen de Nederlandse overheid en semi-overheid, maar ook voor het muziekconcept van U2. De communicatie-loop is een verschijnsel wanneer communicatie het produkt is geworden van procedurele relaties. Hoe anders ontstaan de affiches van Michel Quarez voor Bobigny in 2003. Compromisloze beelden zijn het direkte resultaat van het persoonlijke commitment tussen Michel Quarez en zijn opdrachtgever, de politiek verantwoordelijke. Visuele communicatie is het middel om uitdrukking te geven aan een persoonlijke gedachte, wat resulteert in een kwalitatief beeld. Ik houdt het voor onmogelijk dat deze affiches in Nederland hadden kunnen ontstaan. Ok, het zal bij jullie ook een schaars voorbeeld zijn, veel voorstellen of ontwerpen zullen we nooit kennen omdat ze voortijdig door een autoritair njet worden afgewezen. Maar beter een schaarse bijzondere bloem dan een supermarkt vol gecultiveerde boeketjes. In Nederland zouden de gedelegeerde verantwoordelijkheden aan het ontwerp afleesbaar zijn. Het ontwerp zou eigenlijk al hebben bestaan in de criteria van de subsidieverleners nog voordat de vormgever er aan te pas kwam. Het zou er uiteindelijk mooi ontworpen uit kunnen zien wanneer de ontwerper aan al die externe eisen en verwachtingen tegenmoet is gekomen en er ook nog eens in geslaagd is een fris beeld van te maken. Dat is ons nadeel dat tot voordeel leidt: vernuftige oplossingen. Maar achter de facade van het uitbundig ontwerp gaat consensus en een middelmaat schuil gaan. Waar het franse ontwerp een beeld kan geven dat aan de werkelijkheid vooraf gaat, zijn wij altijd gevangen in de realiteit, van wat van te voren bedacht is. Voeux2003 is voor mij dan ook een Grand Projet op posterformaat. CAUTION! Design! Natuurlijk, Bobigny zal bezaait zijn met middelmatige commerciële billboards, het muziekprodium zal vast niet door het architectenbureau MVRDV zijn verbouwd en Bonjour Bobigny (de gemeentelijke weekkrant) is niet mooi ontworpen. Maar is dat erg? Laten we het voor het argument-sake omdraaien, en stellen dat de aanwezigheid van design in zichzelf een waarschuwing is. In de Nederlandse Vinex-wijken (de new urban areas, aan de rand van grote steden) zijn alle woningen nadrukkelijk ontworpen. Stuk voor stuk blikvangers, goed voor de verkoop. Maar in het verlangen naar differentatie gaan ze ten onder in hun eigen nietszeggendheid. Zowel in het commerciële domein als in het publieke domein is design het frontje van de marketing. (Marcel Wanders HE-collectie) Achter de altijd maar positieve en optimistische beelden schuilt de kale rationaliteit van Management Teams. Design is het substituut voor de identiteitsloze maar kapitaalkrachtige middenklasse. Het is totaal mainstream geworden. Het verlangen naar indentiteit is doorgeslagen in fake-authenticiteit. Daarom is Bonjour Bobigny zo goed!.... en bovendien authentiek. Design vervult de rol van het decor waartegen wij ons leven stagen. Alleen, het decor en de props hebben het zicht op de werkelijkheid ontnomen. In de Trumanshow vond Truman Burbank uiteindelijk het deurtje waarmee hij kon ontsnappen aan die permanent geregisseerde werkelijkheid. Liever dan in de kunstmatig gedesignde wereld, de niet vormgegeven generieke werkelijkheid waar temidden van lelijkheid schoonheid haar betekenis heeft. Ontwerpen gaat daarom niet over het esthetiseren van de werkelijkheid maar het creëren ervan. Daarin hebben wij een hoop van jullie te leren, zo sterk als wij in NL nog steeds leunen op de instituties die de canon belichaamden en het procedurele karakter dat ons publiek domein kenmerkt. Interessante projekten nemen de wereld zoals die is, en beginnen er iets nieuws in, Bottom-up, individueel en kwalitatief. Zulke projecten komen tot stand in samenwerkingen, vaak op basis van vriendschappelijkheid en wederzijdse ontmoeting. Bijvoorbeeld de DIY-uitgeverij OnestarrPress van Christophe Boutin ( een verzameling boeken, films en multiples van kunstenaars strictly un-edited by the publisher) of Fantastic Man, het niche magazine van Job van Bennekom; projecten waarin persoonlijke ontmoetingen en verbindingen de basis vormen van de publicaties. Daniël van der Velden ontwikkelt, agendeert en reflecteert met het collectief Meta Haven op representaties in, en uiteindelijk ván het publieke domein in de global marketplace. Deze projecten onttrekken zich aan vormgeving als gecompromiteerd doel op zich. De ontwerper ontwikkelt projekten waarvan het resultaat meer is dan de vorm. Het ontwerp wordt niet langer op de set van de ontwerpstudio gemaakt maar in de regiekamer. Kortweg: de sprong van Informationdesign naar het design van informatie. Tot slot, Nu worden we verleid om in te schepen voor de Creative Industry. Auteurschap en visie hebben we als naamloze opvarenden niet meer nodig. Creativiteit is het vermenigvuldigbaar gereedschap waarmee het schip vooruit gestuwd wordt. 5 weken voor het inkleuren van 1 game-pistool? geen probleem! De old-economy van Henry Ford’s fabrieks lopende band is terug, in een nieuw jasje. Ten opzichte van de naam- en rechteloosheid staat de attractieve sociale rol die de creatieve vervult in de Global City: zijn aanwezigheid geeft oude wijken een boost en laat vervallen industriegebieden transformeren tot aantrekkelijke woon/werkparken. Opgesloten in z'n eigen getto kan hij voortaan een beeld reproduceren als urban variant op Designers on Ice. Ik zie de toekomst van de ontwerper in een hybride praktijk waarin verschillende competenties samenvallen in een agency. Ontwikkelaar en uitvoerder en soms de analyserende en verslagleggende anatoom-patholoog. Hij experimentereert door het ontwerp te situeren in de realiteit die geadresseerd wordt. Zoals door Public club beschreven werkt de ontwerper in het R&D department van het publieke domein, daar waar geëxperimenteerd kan worden met nieuwe vormen van collectiviteit en communicatie. Het publieke domein kent dan ook zeker geen grenzen - communicatie en verbindingen houden niet op bij de grenslijnen van de oude natiestaten - het is per definitie internationaal. Dus zulke praktijken kunnen overal ontstaan en met elkaar in verbinding staan. |
WHAT WE DO Since 2000 TEAM TCHM developed an hybrid practice in design, writing and research. TEAM TCHM is currently rewriting it’s own policy.  www.praudioguide.nl  Multiplicity & Visual Identities Design Research in Multicultural hybrid societies |